Doos, bont en goud gestoffeerd

Nooit is er vorstelijker gedekt dan in het huis van graaf Heinrich von Brühl (1700-1763) en zijn erfgenamen. Daarvoor zorgden Johann Joachim Kaendler, Johann Friedrich Eberlein en Johann Gottlieb Ehder tussen 1737 en 1742 met het grootste meesterwerk van de barokke porseleinkunst: het "Zwanenservies". Plastische reliëfs, vormen en figuren uit de wereld van de zee en de Griekse mythologie sieren elk van de ruim 2000 delen. Naamgever zijn de reliëfs van zwemmende zwanen die elk bord sieren. De rococo zou zonder het Zwanenservies een uiterst effectief voorbeeld armer zijn, meende de gerenommeerde porseleinkenner Otto Walcha (1901-1968). De delen van het servies verbeeldden het wezen van het tijdperk beter dan alle porseleinen figuren uit het midden van de 18e eeuw bij elkaar.

In de rijke wereld van de zee en de Griekse mythologie vond Johann Joachim Kaendler het grote overkoepelende thema voor de decors en vormen van het "Zwanenservies". Dagenlang tekende hij in het naturaliënkabinet van het koninklijke slot verschillende zeldzame schelpen als voorbeelden. Als reliëfs, poten of handvatten sieren ze in steeds nieuwe variaties de delen van het barokke servies. En Kaendler modelleerde in de letterlijke zin van het woord veel schelpen, bijvoorbeeld als kruidenpotje voor nootmuskaat. Het wordt gedragen door drie baardige kerels - zeelieden die de noten van de Molukken naar Europa hebben gebracht of portretten van Poseidon, die hun overtocht met de kostbare schat had beschermd? Tot het einde van de 18e eeuw waren nootmuskaatnoten als "het goud van Oost-Indië" in ieder geval waardevol genoeg om er zulke kunstzinnige vaten van porselein voor te maken.